Sơ đồ tiêu cực và bi quan: vì sao bạn luôn chờ điều tệ nhất

Ai đó báo cho bạn một tin vui, và nụ cười còn chưa dứt thì đầu bạn đã đi tìm cái bẫy. Thăng chức nghĩa là sắp có đợt cắt giảm. Người thương dịu dàng nghĩa là rồi cũng sẽ rời đi. Một tuần yên ả nghĩa là bạn đang bỏ sót điều gì đó. Nếu đó là cài đặt gốc của bạn, một bài trắc nghiệm sơ đồ tiêu cực và bi quan có thể đặt tên cho thứ bạn đã mang từ rất lâu trước khi biết gọi tên bất cứ điều gì.

Đây không phải khiếm khuyết tính cách, và cũng không giống với việc thực tế. Trong liệu pháp sơ đồ, tiêu cực và bi quan là một trong mười tám sơ đồ kém thích nghi hình thành sớm: một khuôn kỳ vọng được đặt xuống từ nhỏ, rồi được xác nhận hết lần này đến lần khác bởi chính cách bạn đọc thế giới về sau. Khuôn ấy không ngốc. Nó từng hữu ích. Chính điều đó khiến nó khó bị nhìn thấy.

Sơ đồ tiêu cực và bi quan là gì?

Liệu pháp sơ đồ do nhà tâm lý Jeffrey Young phát triển vào những năm chín mươi, dành cho những khuôn mẫu mà trị liệu trò chuyện thông thường cứ trượt qua. Mô hình của ông mô tả mười tám sơ đồ chia thành năm nhóm. Tiêu cực và bi quan nằm trong nhóm cảnh giác quá mức và kìm nén, cạnh kìm nén cảm xúc và tiêu chuẩn khắt khe.

Sơ đồ này mô tả một lực kéo dai dẳng về phía mặt tối của mọi tình huống: điều gì có thể hỏng, điều gì đã hỏng, điều gì tốn tiền, điều gì kết thúc bằng cãi vã, lỗi nào đang chờ bị phát hiện. Kết quả tốt không bị chối bỏ thẳng thừng. Nó bị chiết khấu. Một chiến thắng trở thành may mắn, tình cờ, hoặc bước đệm cho cú ngã sau này.

Thứ tách sơ đồ khỏi tâm trạng là độ dài và tầm với. Một tháng tệ làm ai cũng u ám. Còn sơ đồ thì có mặt lúc bạn hai mươi và lúc bốn mươi, ở công ty và ở nhà, trong phòng chờ bệnh viện và trong kỳ nghỉ biển. Nó là thấu kính, không phải thời tiết.

Chín dấu hiệu của sơ đồ tiêu cực và bi quan

Hãy đọc chậm. Bạn không tìm sự trùng khớp hoàn hảo, mà tìm những dòng khiến trong lòng khẽ nhói.

• Chờ chiếc giày thứ hai rơi: tin vui đến và việc đầu tiên bạn làm là tính xem sau này nó lấy đi của bạn cái gì.
• Tang trước: bạn diễn tập những mất mát chưa xảy ra, theo một lý thuyết riêng rằng sẵn sàng thì sẽ đỡ đau hơn.
• Lo lắng như một nghề: lo lắng có vẻ có trách nhiệm, gần như là cột chống, cứ như sự cảnh giác của bạn đang một mình giữ mái nhà.
• Quyết định tắc lại: lựa chọn nào cũng có mặt dở mà bạn thấy rất rõ, nên chọn lựa hóa thành chọn xem mình chịu nổi nỗi tiếc nào.
• Lời khen trượt đi, lời chê bám lại: một lời khen được xếp vào ngăn xã giao hoặc nhầm lẫn, còn một câu sắc lẹm thì ở lại cả tháng, đúng từng chữ.
• Một cơ thể thủ thế: hàm siết, hơi thở nông, vai gần chạm tai, giấc ngủ đến muộn và đi sớm.
• Khó để điều tốt cứ tốt: ăn mừng thấy hơi bất an. Tận hưởng trọn vẹn giống như đang mời ai đó tới lấy đi.
• Bình luận không dứt: bạn nói ra cái sai của kế hoạch, của quán ăn, của chính quyền, của thời tiết, và thường là bạn đúng, đó chính là một phần của cái bẫy.
• Người ta bảo bạn tiêu cực: họ khuyên bạn nghĩ nhẹ đi, và điều đó rơi xuống như thể ai đó nói mắt bạn hỏng.

Không ai đủ cả chín mỗi ngày. Câu hỏi là bốn hay năm điều trong đó có mô tả một ngày thứ Ba bình thường của bạn không.

Nó thường đến từ đâu

Sơ đồ là thứ được học, và cái này thường được học một cách rất chính đáng. Một đứa trẻ trong ngôi nhà khó đoán, nơi tiền có thể hết bất chợt hoặc tâm trạng đổi chiều không báo trước, sẽ rất giỏi dò ra điều tệ tiếp theo. Sự dò xét ấy không phải hoang tưởng. Đó là dự báo chính xác ở một nơi mà dự báo thật sự quan trọng.

Đôi khi nó được truyền lại trực tiếp hơn. Cha mẹ hay lo thành tiếng, biến chuyện nhỏ thành thảm họa, coi hy vọng là ngây thơ, đã dạy rằng tư thế an toàn là tư thế thủ. Đôi khi có một mất mát thật sự từ sớm, và cái đầu rút ra một kết luận hợp lý: thứ mình yêu rồi sẽ bị lấy đi, nên đừng ngồi cho thoải mái.

Cái khó là chiến lược sống lâu hơn hoàn cảnh. Bạn không còn ở ngôi nhà đó nữa. Chuông báo thì vẫn chạy theo lịch cũ.

Vì sao khuôn mẫu này đáng để ý

Trong quan hệ, việc dự báo liên tục được đọc thành khoảng cách. Người kia thấy mình đang bị lặng lẽ thử thách, còn lời trấn an thì bay hơi trong vài giờ, vì sơ đồ này không nhận tiền gửi. Ở công việc, chính cái thấu kính bắt được rủi ro thật cũng khuyên bạn đừng nộp đơn, đừng đề xuất, đừng hỏi xin, thế là trần nhà đến sớm và trông như bằng chứng rằng bạn đã đúng về triển vọng của mình.

Rồi còn cái giá cơ thể phải trả. Sống trong tư thế thủ khiến hệ căng thẳng chạy ở vòng tua cao, biểu hiện thành ngủ kém, rối loạn tiêu hóa và một sự mệt mà nghỉ ngơi không chạm tới. Lo âu kéo dài thường đi cùng các khuôn lo âu, còn niềm vui bị san phẳng có thể nghiêng về các khuôn khí sắc thấp, dù sơ đồ này là một thứ riêng và có thể tồn tại mà không cần cả hai.

Phần tàn nhẫn nhất là vòng lặp. Chờ điều tệ nhất khiến bạn dè dặt, dè dặt khiến đời bạn nhỏ lại, và một cuộc đời nhỏ thì cho ít bằng chứng rằng thế giới có thể hào phóng. Rồi sơ đồ chỉ vào chỗ phẳng lặng ấy và nói: thấy chưa.

Một bài tự đánh giá dùng được thật

Việc tự nhìn lại chạy tốt hơn khi có khung. Bài trắc nghiệm miễn phí của chúng tôi đi qua cả mười tám sơ đồ kém thích nghi hình thành sớm, gồm cả tiêu cực và bi quan, rồi cho bạn thấy cái nào đang kêu to nhất lúc này. Mất khoảng năm phút, không cần đăng ký, có kết quả ngay.

Nó không phải chẩn đoán và cũng không giả vờ là chẩn đoán. Hãy xem nó như một tấm gương đặt ở góc hữu ích: một cách kiểm tra xem thứ bạn vẫn gọi là tính cách có gần với một khuôn mẫu có thể làm việc cùng hay không.