Bağımlılık/Yetersizlik Şeması: Sıradan Kararlar Neden Çok Büyük Gelir

Küçük İşler Devasa Göründüğünde

Bir işi sürdürebiliyorsun. Gece yarısı bir arkadaşını krizden çıkarabiliyorsun. Sonra sigortadan bir mektup geliyor ya da arabanın tamirciye gitmesi gerekiyor ve içinde bir şey susup küçülüyor. Mektubu tezgâhın üstüne bırakıyorsun. Dört gün ona bakıyorsun. Yapabildiklerinle yapabileceğine inandıkların arasındaki bu boşluk tanıdık geliyorsa, bir bağımlılık/yetersizlik şeması testi uzun zamandır adsız taşıdığın şeye ad koyabilir.

Şema terapi, Jeffrey Young tarafından 1990'larda bilişsel terapinin bir uzantısı olarak geliştirildi ve on sekiz erken dönem uyumsuz şema tanımlar: kendine ve dünyaya dair, erken kurulan ve sonrasında her şeyi sessizce süzen derin kalıplar. Bağımlılık/yetersizlik bunlardan biri. Tembellik değil, zekâ eksikliği hiç değil. Yanında daha güçlü biri olmadan gündelik hayatı yürütemeyeceğine dair, çocuklukta öğrenilmiş bir inanç.

Bağımlılık/Yetersizlik Şeması Nedir?

Bu şema, şema terapinin zedelenmiş özerklik ve performans dediği alanda yer alır. Merkezinde şu kanaat vardır: Başkalarının epeyce yardımı olmadan günlük sorumlulukları yetkinlikle taşıyamam. Bu inanç çoğunlukla pratik olana yapışır: para, kararlar, resmi işler, otorite, formu olan her şey.

İki çok farklı toprakta yeşerir. Birincisinde çocuk fazla korunur. İş zorlaştıkça onu seven biri araya girer, böylece çocuk hiç başarısız olup toparlanma ve başarısızlığın atlatılabilir olduğunu öğrenme şansı bulamaz. İkincisinde çocuğa çok fazla şey, çok erken ve hiçbir rehberlik olmadan bırakılır; ortaya çıkan kargaşayı eksik desteğin değil, kendi kusurunun kanıtı olarak okur. İçeriden bakınca iki son da aynı görünür: bunu tek başıma yapamam.

Bu örüntüye sahip insanlar tuhaf bir yarılmadan söz eder. Bir rolde, bir krizde ya da başkası için iş yaparken etkilidirler, sonra elektrik şirketine yapılacak bir telefonla dağılırlar. Şema senin yeterliliğini ölçmüyor. Eski bir tahmini yeniden oynatıyor.

Belirtiler

Şemalar düşünce olarak görünmeden önce alışkanlık olarak görünür. İnsanların en çok tanıdıkları şunlar:

• Karar felci: Küçük bir alışveriş için haftalarca araştırırsın ya da kıpırdamadan önce dört kişiye ne yapacaklarını sorarsın.
• Yetişkinliği devretmek: Vergiler, randevular, sözleşmeler ve seyahat planları eşe ya da anne babaya geçer, bu düzen yıllar içinde taşlaşır.
• Onay arayışı: Birinin planın iyi olduğunu söylemesi, sonra bir kez daha söylemesi gerekir ve rahatlama bir saat sürer.
• Yeniden kaçınmak: Tanıdık olmayan iş belirsiz değil tehlikeli hissettirir, etrafından dolanırsın ve hiç yapmadığın şeylerin listesi uzar.
• Felaket tahmini: Formdaki bir hata hata gibi gelmez; her şeyin çökmeye başlaması gibi gelir.
• Fazla uzun kalmak: Bir işte, bir kirada ya da bir ilişkide kısmen kalırsın çünkü ayrılmak hayatı kendin yönetmek demektir.
• Kanıtı yok saymak: Bir şey iyi gittiğinde bunu şansa, zamanlamaya ya da yardım edene bağlarsın, kendine asla.

Zor bir haftada bunlardan biri ikisi insan olmaktır. Yeteneğinin fazlasıyla yettiği durumlarda yıllara yayılan istikrarlı bir örüntü ise bir şemanın çizdiği biçimdir.

Bu Neden Önemli

Sorgulanmadığında bu inanç kendini haklı çıkaran hayatı kurar. Korkutan her işten kaçarsan, korkuyu çürütecek kanıtı hiç biriktiremezsin. Psikoloji, temel inançların kendini gerçekleştiren doğasını onlarca yıldır konuşuyor; şema terapi ise bunu ayakta tutan davranışlara teslimiyet, kaçınma ve aşırı telafi diyor.

Bedel nadiren dramatiktir; birikimlidir. İlişkilerde bağımlılık, birinin yönetici, diğerinin yolcu olduğu bir dengesizliğe kayabilir ve bu iki tarafta da sevgiyi yıpratır. İşte, aslında altından kalkabileceğin bir terfiyi, etrafındaki evrak yükü büyük göründüğü için geri çevirebilirsin. Parasal tarafta, açılmamış mektuplar gecikme cezasına dönüşür. Ve bütün bunların altında, yetişkin olup kendini yetişkinliğe ehil hissetmemenin alçak sesli, yorucu utancı akar.

Bir de daha sessiz bir bedel var: Şema, ne istediğini bilmeyi zorlaştırır, çünkü enerjinin çoğu neyin güvenli olduğunu kestirmeye gider. bağlanma stili örüntüleri çoğu zaman bunun hemen yanında durur; ikisi de birine ihtiyaç duyduğunda olanlardan yapılmıştır.

Dürüst Bir Öz Değerlendirme

Bağımlılık/yetersizlik şeması testi sana teşhis koyamaz, koymaya da çalışmamalı. İyi bir tarama daha yavaş ve daha işe yarar bir şey yapar: Kendi davranışına yeterince farklı durumda bakmanı ister, böylece örüntü yalnızca hissedilen değil, görülebilen bir şey olur.

Yanıtlarken en iyi ya da en kötü haftanın değil, sıradan haftaların sen'i olarak yanıtlamayı dene. Şemalar ortalamada saklanır. Hangi sorularda kendini açıklamak istediğini fark etmek de işe yarar. O irkilme genelde bilgidir.

Sonuç güçlü bir örüntü gösteriyorsa bu bir hüküm değil. Şema terapi tam da bu inançlar kımıldadığı için var ve iş genellikle beklenenden küçük başlar: normalde devrettiğin bir işi, bilerek kusurlu biçimde kendin bitirmek. Yeterlilik beklenen bir duygu değildir; sonradan biriken bir tortudur.