शिक्षा स्कीमा चाचणी: चुका अक्षम्य वाटू लागतात तेव्हा

एका मेसेजला उत्तर द्यायचं राहून गेलं. तीन दिवसांनंतरही तू तेच मनात घोळवत आहेस, आणि कबुलीजबाबासारखी वाटणारी माफी लिहीत आहेस. मैत्रिणीच्या बाबतीत असंच घडलं असतं तर तू म्हणाला असतास, काही हरकत नाही. स्वतःसाठी मात्र निकाल लागतो. दुसऱ्यांच्या चुका आणि स्वतःच्या चुका यांच्याशी वागण्यातलं हे अंतर ओळखीचं वाटत असेल, तर शिक्षा स्कीमा चाचणी त्याला नाव देण्यात मदत करू शकते.

शिक्षा ही स्कीमा थेरपीत वर्णन केलेल्या अठरा प्रारंभिक असंगत स्कीमांपैकी एक आहे. ही थेरपी मानसशास्त्रज्ञ जेफ्री यंग यांनी नव्वदच्या दशकात विकसित केली. हा स्वभावदोष नाही आणि निदानही नाही. हा विश्वास आणि भावनांचा दीर्घकाळ टिकणारा साचा आहे, जो लहानपणीच तयार होतो आणि ज्या परिस्थितीने तो शिकवला ती संपल्यावरही खूप काळ चालू राहतो.

शिक्षा स्कीमा म्हणजे काय?

शिक्षा स्कीमा म्हणजे हा विश्वास की माणसं, तू धरून, कमी पडली की कठोर शिक्षेस पात्र ठरतात. चुका माहिती राहत नाहीत, अपराध होतात. माफ करणं म्हणजे कुणाला तरी सुटू देणं असं वाटतं, म्हणून तू माफी रोखून धरतोस, आणि सर्वाधिक स्वतःपासूनच रोखतोस.

स्कीमा थेरपी शिक्षेला अतिसतर्कता आणि दमन या क्षेत्रात, कठोर मापदंड आणि भावनिक दमनाशेजारी ठेवते. हे तिघे बहुधा एकत्रच प्रवास करतात. कठोर मापदंड कुणालाही ओलांडता येणार नाही अशी उंची ठरवतात. ती ओलांडली नाही तर काय होणार, हे शिक्षा ठरवते. आणि या सगळ्या व्यवस्थेबद्दल तू बोलणार नाहीस याची काळजी भावनिक दमन घेतं.

हे सहसा अशा बालपणात तयार होतं जिथे माया अटींवर होती आणि सुधारणा लगेच येत होती. कदाचित घरातल्या एखाद्या मोठ्या माणसाने लहान चुकांना स्वभावाचा दोष मानलं असेल. कदाचित कुणाला निराश केलं की प्रेम उघडपणे मागे सरकत असेल. मोठं माणूस अन्यायी आहे असा निष्कर्ष मुलाला सहज काढता येत नाही, म्हणून तो नियमच बरोबर आहे असा निष्कर्ष काढतो आणि तो पाळायचा प्रयत्न करतो. दशकांनंतरही नियम चालूच आहे, आणि तो म्हणणारा आवाज आता तुझ्याच आवाजासारखा वाटतो.

शिक्षा स्कीमाची लक्षणं

हे साचे शांतपणे दिसतात. ही स्कीमा वागवणारे अनेक जण इतरांना जबाबदार, विश्वासार्ह, सहज वागवता येणारे वाटतात. किंमत आतल्या आत मोजली जाते.

• निकाल वाचल्यासारखा वाटणारा स्वतःशी संवाद: आतला आवाज दयनीय, निरुपयोगी, तुला कळायला हवं होतं असे शब्द उचलतो. तो सुधारत नाही, दोषी ठरवतो.
• चुका कधीच मिटत नाहीत: वर्षांपूर्वी झालेली चूक रात्री दोन वाजता न बोलावता येते, त्या दिवसाइतकीच धारदार.
• माफी अपुरी वाटते: कुणी तुला निराश केलं तर तुझ्यातला एक भाग म्हणतो, आधी त्याला त्याचं वजन जाणवू दे, मगच विषय संपेल.
• अभिमानाऐवजी सुटका: काही चांगलं केल्यावर मिळतं ते समाधान नाही, भीतीची अनुपस्थिती. उंची ओलांडली, म्हणजे आज काही वाईट घडणार नाही.
• खाजगी प्रायश्चित्त: वाईट दिवसानंतर तू ज्याची वाट पाहत होतास ते रद्द करतोस, जेवण टाळतोस, उशिरापर्यंत थांबतोस. योजना म्हणून नाही. फेड म्हणून.
• दिसणारा पण ओलांडता न येणारा दुहेरी मापदंड: इतरांना सवलत मिळायला हवी यावर तुझा खरोखर विश्वास आहे. स्वतःला ती देता येत नाही, आणि तुझी केस वेगळी का आहे हे तू तपशिलात सांगू शकतोस.
• स्वतःला माफ करणाऱ्यांबद्दल अस्वस्थता: त्यांचा हलकेपणा बेजबाबदारपणा वाटू शकतो, आणि आतल्या आत चिडवू शकतो.

हा साचा का महत्त्वाचा आहे

शिक्षा महाग पडते, पण ते लक्षात यायला कठीण जातं, कारण बिल हळू येतं.

कामात ती टाळाटाळ निर्माण करते. चूक म्हणजे निकाल असेल, तर तू पुढे येणं थांबवतोस, मसुदा पाठवणं थांबवतोस, ज्यात तू बहुधा चांगला असतास त्यासाठी हात वर करणं थांबवतोस. सावधगिरीसारखं दिसणारं हे बरेचदा स्वतःच्याच प्रतिक्रियेपासून स्वतःला वाचवणारा माणूस असतो.

नात्यांत ती मोठ्याने बोलता येईल त्याचा परीघ आक्रसते. जोडीदारासमोर चूक कबूल करायची म्हणजे आधी स्वतःचा खटला जिंकावा लागतो, म्हणून तू लवकर बचावात्मक होतोस, किंवा स्वतःवरच्या हल्ल्याच्या पुरात कबूल करतोस, ज्याचा शेवट समोरची व्यक्ती काही सोडवण्याऐवजी तुझं सांत्वन करण्यात होतो. दोन्ही दुरुस्ती अवघड करतात.

आणखी एक शांत परिणाम आहे. शिक्षा जी ऊर्जा जाळते तिला कुठे जायचंच नसतं. घोळवत राहणं म्हणजे चिंतन नव्हे. चिंतन काहीतरी शिकून संपतं; घोळवणं फक्त गोल फिरतं, आणि त्यातून येणारा थकवा अनेकदा आळस समजला जातो, ज्याला मग हीच स्कीमा शिक्षा देते.

स्वतःबद्दलच्या करुणेवरचं संशोधन या स्कीमाच्या वचनाच्या उलट दिशा दाखवतं. जे आपल्या अपयशाला उबेने सामोरे जातात ते कमी नव्हे तर जास्त जबाबदारी घेतात, आणि धक्क्यांतून लवकर सावरतात. कठोरपणा तुला खात्रीने चांगलं बनवत नाही. बहुतेक वेळा तो फक्त थकवतो.

स्वतःची तपासणी: सुरुवात कुठून

न लक्षात आलेला नियम बदलता येत नाही. ही स्कीमा वागवणाऱ्यांपैकी बहुतेकांना ती विश्वास म्हणून जाणवतच नाही. त्यांना ती स्वतःचं अचूक वर्णन वाटते, आणि तेच तिला इतकं टिकाऊ बनवतं.

तपासणीचं साधन उपयोगी पडतं कारण ते पसरलेलं काहीतरी नेमकं करतं. मी स्वतःशी कठोर आहे या ढोबळ भावनेऐवजी, कोणत्या स्कीमा सक्रिय आहेत, किती जोरात आहेत आणि कोणत्या एकमेकांना बळ देतात याचं चित्र मिळतं. उपयोगी संवाद, स्वतःशी असो की थेरपिस्टशी, सहसा तिथूनच सुरू होतो.

Free Schema Test सुमारे दहा मिनिटांत अठराही प्रारंभिक असंगत स्कीमा तपासते. ती मोफत आणि खाजगी आहे, आणि ती तुझं निदान करणार नाही, कारण कोणतीही प्रश्नावली ते करू शकत नाही. हा आरसा आहे, निकाल नाही; आणि नेमक्या याच साच्यासाठी हा फरक महत्त्वाचा वाटतो. नंतर पुढे जायचं असेल, तर जे वर येईल त्यासोबत Peachy तुझ्यासोबत बसू शकते.