Τεστ σχήματος τιμωρίας: όταν τα λάθη μοιάζουν ασυγχώρητα

Ξέχασες να απαντήσεις σε ένα μήνυμα. Τρεις μέρες μετά το γυρνάς ακόμη στο μυαλό σου, γράφεις ακόμη μια συγγνώμη που ακούγεται σαν ομολογία. Σε έναν φίλο στην ίδια θέση θα έλεγες ότι δεν τρέχει τίποτα. Στον εαυτό σου εκδίδεις ποινή. Αν αυτή η απόσταση ανάμεσα στο πώς αντιμετωπίζεις τα λάθη των άλλων και τα δικά σου σού είναι γνώριμη, ένα τεστ σχήματος τιμωρίας μπορεί να σε βοηθήσει να του δώσεις όνομα.

Η τιμωρία είναι ένα από τα δεκαοκτώ πρώιμα δυσλειτουργικά σχήματα που περιγράφει η θεραπεία σχημάτων, την οποία ανέπτυξε ο ψυχολόγος Τζέφρι Γιανγκ τη δεκαετία του 1990. Δεν είναι ελάττωμα χαρακτήρα ούτε διάγνωση. Είναι ένα μακρόβιο μοτίβο πεποίθησης και συναισθήματος, που διαμορφώνεται νωρίς και συνεχίζει να τρέχει πολύ αφότου τελείωσε η κατάσταση που το δίδαξε.

Τι είναι το σχήμα της τιμωρίας;

Το σχήμα της τιμωρίας είναι η πεποίθηση ότι οι άνθρωποι, μαζί κι εσύ, αξίζουν σκληρή ποινή όταν δεν φτάνουν. Τα λάθη παύουν να είναι πληροφορία και γίνονται παραπτώματα. Η συγχώρεση μοιάζει σαν να αφήνεις κάποιον να τη γλιτώσει, οπότε την κρατάς πίσω, και συνήθως την κρατάς από τον εαυτό σου.

Η θεραπεία σχημάτων τοποθετεί την τιμωρία στον τομέα της υπερεπαγρύπνησης και αναστολής, δίπλα στα αμείλικτα κριτήρια και τη συναισθηματική αναστολή. Τα τρία ταξιδεύουν συχνά μαζί. Τα αμείλικτα κριτήρια στήνουν έναν πήχη που δεν περνά κανείς. Η τιμωρία αποφασίζει τι γίνεται όταν τον ρίξεις. Η συναισθηματική αναστολή φροντίζει να μη μιλήσεις για όλη αυτή τη διευθέτηση.

Συνήθως σχηματίζεται σε μια παιδική ηλικία όπου η στοργή ήταν υπό όρους και η διόρθωση ερχόταν γρήγορα. Ίσως κάποιος ενήλικας στο σπίτι αντιμετώπιζε τα μικρά λάθη ως θέματα χαρακτήρα. Ίσως η αγάπη αποσυρόταν ορατά όταν απογοήτευες κάποιον. Ένα παιδί δύσκολα συμπεραίνει ότι ο ενήλικας είναι άδικος, οπότε συμπεραίνει ότι ο κανόνας είναι σωστός και πασχίζει να τον τηρήσει. Δεκαετίες μετά ο κανόνας τρέχει ακόμη, και η φωνή που τον απαγγέλλει ακούγεται πια σαν δική σου.

Σημάδια του σχήματος τιμωρίας

Τα μοτίβα εμφανίζονται αθόρυβα. Πολλοί που κουβαλούν αυτό το σχήμα φαίνονται στους άλλους ευσυνείδητοι, αξιόπιστοι, εύκολοι στη συνεργασία. Το κόστος πληρώνεται μέσα.

• Εσωτερικός λόγος που ακούγεται σαν ανάγνωση ποινής: το σχόλιο μέσα σου πιάνει λέξεις όπως αξιολύπητος, άχρηστος, έπρεπε να το ξέρεις. Δεν διορθώνει. Καταδικάζει.
• Τα λάθη δεν κλείνουν ποτέ: κάτι που έκανες στραβά πριν από χρόνια εμφανίζεται απρόσκλητο στις δύο τα ξημερώματα, το ίδιο κοφτερό όπως εκείνη τη μέρα.
• Οι συγγνώμες μοιάζουν λίγες: όταν κάποιος σε απογοητεύσει, ένα κομμάτι σου θέλει πρώτα να νιώσει το βάρος του, και μόνο τότε να κλείσει το θέμα.
• Ανακούφιση αντί για περηφάνια: όταν κάτι πάει καλά παίρνεις την απουσία φόβου, όχι ικανοποίηση. Πέρασες τον πήχη, άρα σήμερα δεν θα συμβεί κάτι κακό.
• Ιδιωτική μετάνοια: μετά από μια κακή μέρα ακυρώνεις αυτό που περίμενες, παραλείπεις το γεύμα, μένεις ως αργά. Όχι ως σχέδιο. Ως πληρωμή.
• Διπλό μέτρο που το βλέπεις και δεν το περνάς: πιστεύεις ειλικρινά ότι οι άλλοι αξίζουν επιείκεια. Στον εαυτό σου δεν τη δίνεις, και εξηγείς αναλυτικά γιατί η δική σου περίπτωση διαφέρει.
• Δυσφορία με όσους συγχωρούν τον εαυτό τους: η ελαφρότητά τους μπορεί να διαβαστεί ως ανευθυνότητα και να σε ενοχλεί σιωπηλά.

Γιατί έχει σημασία αυτό το μοτίβο

Η τιμωρία κοστίζει με τρόπους που εύκολα δεν τους προσέχεις, γιατί ο λογαριασμός έρχεται αργά.

Στη δουλειά παράγει αποφυγή. Αν ένα λάθος σημαίνει ποινή, σταματάς να προσφέρεσαι, σταματάς να στέλνεις το προσχέδιο, σταματάς να σηκώνεις το χέρι για αυτό που μάλλον θα έκανες καλά. Αυτό που μοιάζει με προσοχή είναι συχνά ένας άνθρωπος που προστατεύεται από τη δική του αντίδραση.

Στις σχέσεις στενεύει όσα μπορείς να πεις δυνατά. Να παραδεχτείς ένα λάθος στον σύντροφό σου σημαίνει να επιβιώσεις πρώτα από τη δική σου δίκη, οπότε αμύνεσαι νωρίς ή ομολογείς μέσα σε έναν χείμαρρο αυτοκατηγορίας που καταλήγει να σε παρηγορεί ο άλλος αντί να λυθεί κάτι. Και τα δύο δυσκολεύουν την επιδιόρθωση.

Υπάρχει και μια πιο σιωπηλή συνέπεια. Η τιμωρία καίει ενέργεια που δεν πάει πουθενά. Ο μηρυκασμός δεν είναι στοχασμός. Ο στοχασμός τελειώνει με κάτι που έμαθες, ενώ ο μηρυκασμός απλώς γυρίζει, και η εξάντληση που φέρνει συχνά περνιέται για τεμπελιά, την οποία μετά τιμωρεί το ίδιο σχήμα.

Η έρευνα για την αυτοσυμπόνια δείχνει την αντίθετη κατεύθυνση από αυτό που υπόσχεται το σχήμα. Όσοι υποδέχονται τις αποτυχίες τους με ζεστασιά τείνουν να αναλαμβάνουν περισσότερη ευθύνη, όχι λιγότερη, και συνέρχονται πιο γρήγορα. Η σκληρότητα δεν σε κάνει αξιόπιστα καλύτερο. Τις περισσότερες φορές απλώς σε κουράζει.

Αυτοαξιολόγηση: από πού ξεκινάς

Δεν αλλάζεις έναν κανόνα που δεν έχεις προσέξει. Οι περισσότεροι που κουβαλούν αυτό το σχήμα δεν το βιώνουν καν ως πεποίθηση. Το βιώνουν ως ακριβή περιγραφή του εαυτού τους, και ακριβώς αυτό το κάνει τόσο ανθεκτικό.

Ένα εργαλείο ελέγχου βοηθά επειδή μετατρέπει κάτι θολό σε κάτι συγκεκριμένο. Αντί για μια γενική αίσθηση ότι είσαι σκληρός με τον εαυτό σου, παίρνεις μια εικόνα του ποια σχήματα είναι ενεργά, πόσο έντονα και ποια αλληλοενισχύονται. Από εκεί ξεκινά συνήθως η χρήσιμη κουβέντα, με τον εαυτό σου ή με έναν θεραπευτή.

Το Free Schema Test ελέγχει και τα δεκαοκτώ πρώιμα δυσλειτουργικά σχήματα σε περίπου δέκα λεπτά. Είναι δωρεάν και ιδιωτικό, και δεν θα σου δώσει διάγνωση, γιατί κανένα ερωτηματολόγιο δεν μπορεί. Είναι καθρέφτης, όχι ετυμηγορία, και για αυτό ακριβώς το μοτίβο η διάκριση μετράει. Αν θέλεις να συνεχίσεις μετά, ο Peachy μπορεί να μείνει μαζί σου σε ό,τι βγει.