Το σχήμα δικαιωματισμού και μεγαλείου: σημάδια, ρίζες και ένα δωρεάν τεστ

Αν σου έχουν πει ότι είσαι απαιτητικός και αυτό σε μπέρδεψε ειλικρινά, ένα τεστ σχήματος δικαιωματισμού και μεγαλείου μπορεί να δώσει λέξεις σε κάτι που δεν κατάφερες να ονομάσεις. Το σχήμα του δικαιωματισμού είναι ένα από τα δεκαοκτώ πρώιμα δυσλειτουργικά σχήματα που χαρτογράφησε η θεραπεία σχημάτων, και είναι μακράν το πιο παρεξηγημένο όλων. Δεν σημαίνει ότι είσαι κακός άνθρωπος. Σημαίνει ότι κάπου πολύ νωρίς έμαθες έναν κανόνα για τα όρια που οι περισσότεροι γύρω σου δεν έμαθαν, κι αυτός ο κανόνας τρέχει ακόμα.

Αυτό το άρθρο περνά από το τι είναι πραγματικά το σχήμα δικαιωματισμού και μεγαλείου, ποια σημάδια εμφανίζονται στην καθημερινή ζωή, γιατί μετράει περισσότερο απ' όσο φαίνεται, και πώς ένα δωρεάν τεστ αυτοπαρατήρησης βοηθά να δεις το σχήμα του. Τίποτα εδώ δεν διαγιγνώσκει τίποτα. Είναι καθρέφτης, όχι ετυμηγορία.

Τι είναι το σχήμα δικαιωματισμού και μεγαλείου;

Η θεραπεία σχημάτων, που ανέπτυξε ο Jeffrey Young, περιγράφει τα πρώιμα δυσλειτουργικά σχήματα ως βαθιά μοτίβα πεποιθήσεων και συναισθήματος που σχηματίζονται στην παιδική ηλικία και μετά οργανώνουν σιωπηλά την ενήλικη ζωή. Κάθονται κάτω από τις αντιδράσεις σου, όχι μπροστά τους. Συνήθως δεν βιώνεις ένα σχήμα ως σκέψη. Το βιώνεις ως τον τρόπο που τα πράγματα προφανώς είναι.

Το σχήμα δικαιωματισμού και μεγαλείου ανήκει στην ομάδα που η θεραπεία σχημάτων ονομάζει διαταραγμένα όρια. Η πυρηνική πεποίθηση ακούγεται περίπου έτσι: οι συνηθισμένοι κανόνες, η συνηθισμένη αναμονή, το συνηθισμένο δούναι και λαβείν, είναι για τους άλλους. Μπορεί να νιώθεις ανώτερος, ή ειδικά άξιος, ή απλώς εξαιρούμενος. Η ενόχληση έρχεται γρήγορα όταν ο κόσμος δεν συμφωνεί.

Υπάρχουν δύο συνηθισμένες μορφές. Η θορυβώδης μοιάζει με κύρος, ανταγωνισμό και ανάγκη να αναγνωριστείς ως εξαιρετικός. Η σιωπηλή μοιάζει λιγότερο με αλαζονεία και περισσότερο με μια διαρκή αίσθηση αδικίας: την υπόθεση ότι οι ανάγκες σου θα έπρεπε να γίνονται κατανοητές χωρίς να τις ζητάς, και πραγματικό πόνο όταν αυτό δεν συμβαίνει. Και οι δύο βγαίνουν από την ίδια ρίζα, και η σιωπηλή χάνεται πολύ πιο συχνά.

Αξίζει να το ξεχωρίσουμε από την υγιή αυτοεκτίμηση. Το να πιστεύεις ότι αξίζεις φροντίδα και σεβασμό δεν είναι σχήμα. Το σχήμα φαίνεται στο κενό ανάμεσα σε αυτό που νιώθεις ότι σου οφείλεται και σε αυτό που κάποιος πραγματικά συμφώνησε να δώσει.

Σημάδια του σχήματος δικαιωματισμού

Αυτά τα μοτίβα εμφανίζονται σε διαφορετικό βαθμό σε διαφορετικούς ανθρώπους. Το να αναγνωρίσεις τον εαυτό σου σε ένα μόνο δεν λέει πολλά. Το να τον αναγνωρίσεις στα περισσότερα και να νιώσεις ένα μικρό τσίμπημα, συνήθως λέει κάτι.

• Οι κανόνες μοιάζουν διαπραγματεύσιμοι: Η αναμονή στην ουρά, η τήρηση μιας πολιτικής ή η συνέπεια σε ένα συμφωνημένο σχέδιο σε δεσμεύουν λιγότερο απ' ό,τι τους άλλους, και συνήθως έχεις έναν καλό λόγο γι' αυτό.
• Γρήγορη ενόχληση στα όρια: Όταν κάποιος λέει όχι, το πρώτο συναίσθημα δεν είναι απογοήτευση αλλά μια καυτή λάμψη αδικίας, σαν να παραβιάστηκε κανόνας αντί να εκφραστεί προτίμηση.
• Δυσκολία με την αμοιβαιότητα: Ίσως παρατηρείς ότι με τον καιρό οι κουβέντες, τα σχέδια και οι χάρες γέρνουν προς τη δική σου πλευρά, και ότι αυτό σου φαίνεται φυσιολογικό αντί για άνισο.
• Ανυπομονησία με τη συνηθισμένη προσπάθεια: Η αργή, χωρίς λάμψη, κομμάτι-κομμάτι δουλειά σου φαίνεται κατώτερη ή σπατάλη, και γέρνεις προς τις παρακάμψεις και τις εξαιρέσεις.
• Χρόνια αίσθηση αδικίας: Μια πεποίθηση στο βάθος ότι σε αδίκησαν, ότι στους άλλους έρχονται εύκολα όσα εσύ πρέπει να παλέψεις.
• Δυσκολία να είσαι συνηθισμένος: Το να είσαι μέτριος σε κάτι που σε νοιάζει δεν φτάνει ως πληροφορία, φτάνει ως πληγή.
• Ενσυναίσθηση που σβήνει στο άγχος: Μπορείς να νοιάζεσαι αληθινά, αλλά όταν διακυβεύονται οι δικές σου ανάγκες, των άλλων παύουν προς στιγμήν να καταγράφονται.
• Επαναλαμβανόμενη έκπληξη στις σχέσεις: Σύντροφοι, φίλοι ή συνάδελφοι κουράζονται και απομακρύνονται, και κάθε φορά μοιάζει να ήρθε από το πουθενά.

Πρόσεξε ότι από μέσα σχεδόν τίποτα από αυτά δεν νιώθεται σαν αλαζονεία. Από μέσα νιώθεται σαν διαύγεια, σαν επείγον, ή σαν κούραση από το να σε εκμεταλλεύονται.

Από πού έρχεται το μοτίβο

Τα σχήματα μαθαίνονται, και το σχήμα του δικαιωματισμού συνήθως μαθαίνεται σε ένα από δύο πολύ διαφορετικά σπίτια.

Το πρώτο είναι ένα σπίτι χωρίς φρένα. Ένα παιδί που το κάνουν όλα δικά του, που σπάνια ακούει όχι και που προστατεύεται από τις φυσικές συνέπειες, δεν εξασκείται ποτέ στη συνηθισμένη τριβή του να είσαι ένας άνθρωπος ανάμεσα σε πολλούς. Τα όρια δεν του τα έδειξε κανείς, οπότε αργότερα τα όρια μοιάζουν με επιθέσεις.

Το δεύτερο είναι το αντίθετο, και αυτό ξαφνιάζει. Ένα παιδί παραμελημένο, επικριμένο ή που το έκαναν να νιώθει μικρό, μπορεί να χτίσει το μεγαλείο ως πανοπλία. Αν κανείς δεν προστάτεψε την αξία σου, μαθαίνεις να τη φουσκώνεις και να την υπερασπίζεσαι μόνος. Αυτή η εκδοχή συχνά κάθεται πάνω σε ένα σχήμα ελαττωματικότητας και ντροπής, γι' αυτό ο ίδιος άνθρωπος μπορεί τη μια στιγμή να φαίνεται ανώτερος και την επόμενη να καταρρέει.

Και οι δύο δρόμοι διδάσκουν τον ίδιο ενήλικο κανόνα: οι κανονικοί όροι δεν ισχύουν για μένα. Ο ένας το έμαθε επειδή οι όροι ποτέ δεν εφαρμόστηκαν. Ο άλλος επειδή οι όροι ήταν σκληροί.

Γιατί έχει σημασία

Το σχήμα του δικαιωματισμού κοστίζει με τρόπο δύσκολο να τον δεις από μέσα, γιατί ο λογαριασμός πέφτει πρώτα στους άλλους και σε σένα φτάνει αργότερα.

Στις σχέσεις προκαλεί μια αργή διαρροή. Οι σύντροφοι σπάνια φεύγουν εξαιτίας ενός μεγάλου περιστατικού. Φεύγουν μετά από χρόνια που ήταν αυτοί που προσαρμόζονται, και το μοτίβο συχνά διαβάζεται ως ναρκισσιστική συμπεριφορά, ακόμα κι όταν ο άνθρωπος από κάτω είναι φοβισμένος και όχι ψυχρός. Αν προσπαθείς να τα ξεχωρίσεις, τα ναρκισσιστικά μοτίβα προσωπικότητας και το σχήμα του δικαιωματισμού επικαλύπτονται αλλά δεν ταυτίζονται.

Στη δουλειά φαίνεται ως σύγκρουση με διαδικασίες και ιεραρχία, δυσκολία με την ανατροφοδότηση, και μια πορεία που κολλάει για λόγους που κανείς δεν σου εξηγεί καθαρά. Στις φιλίες φαίνεται ως ένας κύκλος που στενεύει.

Το εσωτερικό κόστος είναι κι αυτό πραγματικό. Μια ζωή οργανωμένη γύρω από το να είσαι εξαιρετικός δεν μπορεί να ξεκουραστεί. Κάθε συνηθισμένη μέρα γίνεται στοιχείο εναντίον σου, και το να κουβαλάς την οργή για έναν άδικο κόσμο εξαντλεί. Πολλοί φτάνουν στη θεραπεία σχημάτων όχι επειδή τους αντιμετώπισε κάποιος, αλλά επειδή είχαν κουραστεί.

Το ενθαρρυντικό είναι ότι τα σχήματα είναι μοτίβα, όχι προσωπικότητα. Μαθεύτηκαν, άρα δουλεύονται. Η θεραπεία σχημάτων προσεγγίζει τον δικαιωματισμό με ένα μείγμα ορίων, ενσυναισθητικής αντιπαράθεσης και προσοχής σε ό,τι κρύβεται κάτω από την πανοπλία, και το κάνει χωρίς να ντροπιάζει τον άνθρωπο που κάποτε την έχτισε.

Πώς κάνεις το τεστ δικαιωματισμού

Οι περισσότεροι ξεκινούν από την αυτοαξιολόγηση, και είναι λογική αρχή. Ένα δωρεάν τεστ σχημάτων δεν θα σου πει ποιος είσαι. Αυτό που κάνει είναι να σε επιβραδύνει αρκετά ώστε να προσέξεις σε ποιες ερωτήσεις ήταν άβολο να απαντήσεις ειλικρινά.

Το Δωρεάν Τεστ Σχημάτων μας σαρώνει και τα δεκαοκτώ πρώιμα δυσλειτουργικά σχήματα, οπότε βλέπεις τον δικαιωματισμό μέσα στο πλαίσιό του, όχι απομονωμένο. Εδώ το πλαίσιο μετράει περισσότερο από συνήθως, γιατί ο δικαιωματισμός σχεδόν ποτέ δεν ταξιδεύει μόνος. Συχνά συνοδεύεται από ανεπαρκή αυτοέλεγχο, από αδυσώπητα πρότυπα, ή από την ίδια την ελαττωματικότητα που υπερασπίζεται.

Απάντησε ως η εκδοχή σου που εμφανίζεται σε μια κακή μέρα, όχι ως αυτή που θα ήθελες να είσαι. Το μοτίβο κατοικεί στις κακές μέρες. Και δες το αποτέλεσμα ως αφετηρία για σκέψη ή για συζήτηση με έναν καταρτισμένο επαγγελματία, ποτέ ως διάγνωση. Αυτό το εργαλείο ανίχνευσης είναι εκπαιδευτικό και δεν αντικαθιστά την αξιολόγηση αδειοδοτημένου κλινικού.