Το σχήμα εξάρτησης και ανικανότητας: όταν οι απλές αποφάσεις μοιάζουν τεράστιες

Όταν τα μικρά μοιάζουν τεράστια

Κρατάς μια δουλειά. Μπορείς να σταθείς δίπλα σε έναν φίλο μέσα σε κρίση, μεσάνυχτα. Και μετά έρχεται ένα γράμμα από την ασφαλιστική, ή το αυτοκίνητο θέλει συνεργείο, και κάτι μέσα σου σωπαίνει και μικραίνει. Το γράμμα μένει στον πάγκο. Το κοιτάς τέσσερις μέρες. Αν αυτή η απόσταση ανάμεσα σε αυτό που μπορείς να κάνεις και σε αυτό που πιστεύεις ότι μπορείς σου ακούγεται οικεία, ένα τεστ για το σχήμα εξάρτησης και ανικανότητας ίσως δώσει όνομα σε κάτι που κουβαλάς καιρό χωρίς λέξη.

Η θεραπεία σχημάτων, που ανέπτυξε ο Τζέφρι Γιανγκ στη δεκαετία του 1990 ως προέκταση της γνωσιακής θεραπείας, περιγράφει δεκαοκτώ πρώιμα δυσλειτουργικά σχήματα: βαθιά καλούπια για σένα και για τον κόσμο, που σχηματίζονται νωρίς και μετά φιλτράρουν σιωπηλά τα πάντα. Η εξάρτηση και η ανικανότητα είναι ένα από αυτά. Δεν είναι τεμπελιά, ούτε ζήτημα ευφυΐας. Είναι μια πεποίθηση, μαθημένη από παιδί, ότι χωρίς κάποιον πιο δυνατό δίπλα σου δεν αντέχεις την καθημερινότητα.

Τι είναι το σχήμα εξάρτησης/ανικανότητας

Ανήκει στον τομέα που η θεραπεία σχημάτων ονομάζει διαταραγμένη αυτονομία και επίδοση. Στον πυρήνα του βρίσκεται η βεβαιότητα ότι, χωρίς σημαντική βοήθεια από άλλους, δεν μπορείς να σηκώσεις με επάρκεια τις καθημερινές ευθύνες. Αυτή η πεποίθηση κολλάει συνήθως στα πρακτικά: χρήματα, αποφάσεις, γραφειοκρατία, αρχές, οτιδήποτε έχει έντυπο.

Μεγαλώνει σε δύο πολύ διαφορετικά χώματα. Στο πρώτο, το παιδί υπερπροστατεύεται. Κάποιος που το αγαπά μπαίνει μπροστά κάθε φορά που κάτι δυσκολεύει, οπότε το παιδί δεν προλαβαίνει ποτέ να αποτύχει, να σηκωθεί και να μάθει ότι η αποτυχία επιβιώνεται. Στο δεύτερο, αφήνονται στο παιδί πάρα πολλά, πολύ νωρίς και χωρίς καμία καθοδήγηση, κι εκείνο διαβάζει το χάος που προκύπτει ως απόδειξη δικού του ελαττώματος και όχι στήριξης που έλειψε. Από μέσα, τα δύο τέλη μοιάζουν ίδια: μόνος μου δεν το μπορώ.

Όσοι έχουν αυτό το μοτίβο περιγράφουν συχνά ένα παράξενο μοίρασμα. Είναι αποτελεσματικοί σε έναν ρόλο, σε μια κρίση ή όταν το κάνουν για κάποιον άλλον, και μετά διαλύονται σε ένα τηλεφώνημα στη ΔΕΗ. Το σχήμα δεν μετράει την ικανότητά σου. Ξαναπαίζει μια παλιά πρόβλεψη.

Σημάδια

Τα σχήματα εμφανίζονται ως συνήθειες πριν εμφανιστούν ως σκέψεις. Αυτά αναγνωρίζουν οι περισσότεροι:

• Παράλυση απόφασης: ψάχνεις βδομάδες για μια μικρή αγορά ή ρωτάς τέσσερις ανθρώπους τι θα έκαναν πριν κουνηθείς.
• Ανατεθειμένη ενηλικίωση: φορολογικά, ραντεβού, συμβόλαια και ταξίδια περνούν στον σύντροφο ή στους γονείς, και η διευθέτηση σκληραίνει με τα χρόνια.
• Αναζήτηση καθησυχασμού: χρειάζεσαι κάποιον να επιβεβαιώσει ότι το σχέδιο στέκει, και μετά να το επιβεβαιώσει ξανά, και η ανακούφιση κρατά περίπου μια ώρα.
• Αποφυγή του καινούριου: το άγνωστο μοιάζει επικίνδυνο κι όχι απλώς αβέβαιο, οπότε το παρακάμπτεις, και η λίστα με όσα δεν έκανες ποτέ μεγαλώνει.
• Καταστροφική πρόβλεψη: ένα λάθος σε ένα έντυπο δεν μοιάζει λάθος. Μοιάζει με αρχή κατάρρευσης.
• Παραμονή για πολύ: μένεις σε μια δουλειά, σε ένα μίσθωμα ή σε μια σχέση εν μέρει επειδή το να φύγεις σημαίνει να τρέξεις τη ζωή σου μόνος.
• Απόρριψη των τεκμηρίων: όταν κάτι πάει καλά, το χρεώνεις στην τύχη, στη συγκυρία ή σε όποιον βοήθησε, ποτέ σε σένα.

Ένα δυο από αυτά σε μια δύσκολη βδομάδα σημαίνει ότι είσαι άνθρωπος. Ένα σταθερό μοτίβο για χρόνια, σε καταστάσεις όπου η ικανότητα σού περισσεύει, είναι το σχήμα που χαράζει ένα σχήμα.

Γιατί έχει σημασία

Ανεξέταστη, αυτή η πεποίθηση χτίζει τη ζωή που τη δικαιώνει. Αν αποφεύγεις κάθε δουλειά που τρομάζει, δεν μαζεύεις ποτέ τα τεκμήρια που θα διέψευδαν τον φόβο. Η ψυχολογία μιλά δεκαετίες για την αυτοεκπληρούμενη φύση των πυρηνικών πεποιθήσεων, και η θεραπεία σχημάτων ονομάζει τις συμπεριφορές που τη συντηρούν παράδοση, αποφυγή και υπεραντιστάθμιση.

Το κόστος σπάνια είναι δραματικό. Είναι αθροιστικό. Στις σχέσεις, η εξάρτηση μπορεί να γλιστρήσει σε μια ανισορροπία όπου ο ένας γίνεται διαχειριστής και ο άλλος επιβάτης, κι αυτό τρώει την τρυφερότητα και από τις δύο πλευρές. Στη δουλειά μπορεί να αρνηθείς μια προαγωγή που θα σήκωνες, επειδή τα χαρτιά γύρω της μοιάζουν πάνω από τις δυνάμεις σου. Στα οικονομικά, τα ανοιχτά φακέλα γίνονται προσαυξήσεις. Και από κάτω τρέχει μια χαμηλή, κουραστική ντροπή: να είσαι ενήλικας και να μη νιώθεις κατάλληλος γι' αυτό.

Υπάρχει και ένα πιο σιωπηλό κόστος: το σχήμα κάνει δύσκολο να ξέρεις τι θέλεις πραγματικά, γιατί τόση ενέργεια πάει στο τι είναι ασφαλές. Τα μοτίβα του τύπου δεσμού στέκονται συχνά δίπλα, αφού και τα δύο φτιάχνονται από ό,τι συνέβη όταν χρειαζόσουν κάποιον.

Μια ειλικρινής αυτοαξιολόγηση

Ένα τεστ για το σχήμα εξάρτησης και ανικανότητας δεν μπορεί να σε διαγνώσει, ούτε πρέπει να το επιχειρήσει. Αυτό που κάνει μια καλή ανίχνευση είναι πιο αργό και πιο χρήσιμο: σου ζητά να κοιτάξεις τη συμπεριφορά σου σε αρκετές καταστάσεις ώστε το μοτίβο να γίνει ορατό αντί μόνο αισθητό.

Όταν απαντάς, προσπάθησε να απαντήσεις ως ο εαυτός σου των συνηθισμένων εβδομάδων, όχι της καλύτερης ούτε της χειρότερης. Τα σχήματα κρύβονται στον μέσο όρο. Βοηθά επίσης να προσέξεις σε ποιες ερωτήσεις θέλεις να δικαιολογηθείς. Αυτό το τίναγμα συνήθως είναι πληροφορία.

Αν το αποτέλεσμα δείξει ισχυρό μοτίβο, δεν είναι ετυμηγορία. Η θεραπεία σχημάτων υπάρχει ακριβώς επειδή τέτοιες πεποιθήσεις μετακινούνται, και η δουλειά ξεκινά συνήθως πιο μικρή από όσο περιμένει κανείς: μια δουλειά που κανονικά θα ανέθετες, καμωμένη από σένα, σκόπιμα ατελής. Η επάρκεια δεν είναι συναίσθημα που το περιμένεις. Είναι ίζημα που κατακάθεται μετά.